ДЗЕДАВІЦА

ЛЕГЕНДЫ І ПАВЕР'І АБ АМФІБІЯХ І РЭПТЫЛІЯХ
Меню сайту
Форма уваходу
Пошук
Сябры сайту
  • Официальный блог
  • Сообщество uCoz
  • FAQ по системе
  • Инструкции для uCoz
  • Статыстыка

    Анлайн усяго: 1
    Гасцей: 1
    Карыстальнікаў: 0

    ЛЕГЕНДЫ І ПАВЕР'І АБ АМФІБІЯХ І РЭПТЫЛІЯХ.

    Іх умоўна можна аб'яднаць у 2 вялікія групы: легенды пра незвычайных (казачных) істот, падобных да земнаводных і паўзуноў, і легенды і паданні, у якіх адлюстравана істотная роля гэтых жывёл на планеце і ў жыцці чалавека. Таямнічасць і загадкавасць непазнанай прыроды, верагодна, былі галоўнымі вытокамі старажытных легенд пра амфібій і рэптылій, як пра жывёл наогул.

    Пэўны ўплыў на гэта зрабіў і культ звяроў у рэлігійных поглядах. Людзі спрабавалі звязаць узнікненне Зямлі з жывёламі. Паводле легенд эвенкаў, Зямлю стварылі мамант і змяя. Іншыя народы стваральніцай Зямлі лічылі чарапаху, алтайцы - жабу. Усё гэта адгалоскі старажытных уяўленняў аб стварэнні свету. Безумоўна, знайшоў сваё адлюстраванне і татэмізм (адушаўленне і пакланенне жывёлам).

    Культ змей у Афрыцы пачаўся шмат вякоў таму назад. У сярэдзіне 19 ст. місіянер Унгер апісаў вялікі храм змей у Дагамеі. У Індыі, Афрыцы яшчэ і зараз захаваліся храмы пітонаў, кракадзілаў. У Малайзіі на востраве Пянанг існуе храм, дзе змеі з'яўляюцца прадметам культу. Тут зялёныя, вельмі ядавітыя гадзюкі дзесяткамі сонна ляжаць на сплеценых з галін прыстасаваннях, устаноўленых перад алтаром. Іх адурманьваюць пахучымі рэчывамі, і за ўсю гісторыю існавання храма ў ім не было ніводнага выпадку ўкусу чалавека.

    Змеі тут з'яўляюцца добрай крыніцай даходаў храма за кошт пастаяннага наведвання яго турыстамі. Арганічна ўплятаюцца легенды і павер'і пра амфібій і рэптылій (пераважна пра жаб і вужоў) і ў беларускі фальклор. Безумоўна, мясцовыя паданні пра іх не могуць не несці на сабе спецыфікі, якая вынікае з асаблівасцей прыроды і людзей старажытнага краю, пераклікаючыся ў той жа час з легендамі і міфамі суседніх народаў. З даўніх часоў, напрыклад, жыве ў беларускім народзе паданне, паводле якога жаба-рапуха - гэта не проста амфібія, не проста жаба, а ўсемагутная «чарадзейка-вядзьмарка».

    Неабмежаванымі, па меркаваннях нашых продкаў, былі яе магчымасці, чаго толькі не магла яна вытвараць з людзьмі і жывёламі. Для добрай патрыярхальнай гаспадыні рапуха была небяспекай нумар адзін, таму што, як думай, гаспадыні, менавіта рапуха насылала сурок на кароў - асноўных у той час карміцелек любой сялянскай сям'і.

    Хваробы ад жабы-рапухі таксама называлі жабай (у некаторых месцах існавалі і існуюць назвы: «каровіна жаба», «кароўя жаба», «цялячая жаба», «крыжовая жаба», «грудная жаба» і інш.). Лячылі ад гэтых хвароб пры дапамозе замоў. Жабу-рапуху нельга было забіваць, і для гэтага ў беларускім фальклоры (напрыклад, Брагінскі раён, в. Сувіды) існавала некалькі важкіх для таго часу падстаў.

    Паводле адной з легенд, калі Ісуса Хрыста распялі на крыжы, Маці Боская вельмі гаравала і плакала, а жаба-рапуха яе супакойвала: «Не плач, Маці Боская! Хрыстос уваскрэсне!». Маці Боская ў знак асаблівай удзячнасці адказала ёй: «Ты мяне супакоіла ў горы-бядзе, за гэта цябе ніколі ў зямлі не будуць есці чэрві. А яшчэ ты будзеш валодаць не толькі душамі жывёл, але і целамі людзей. Атрымаеш таксама магчымасць іх караць». У чалавека, пакаранага жабай, як сцвярджалі ў вёсках, жывот становіцца вялізным.

    Здохне жаба-рапуха ўнутры чалавека - зараз жа памірае і той, хто на яе хварэў. У Пінскім раёне (в. Чухава) верылі, што жаба-рапуха бывае вельмі вялікая і па сваіх памерах нават большая за чарапаху. Сцвярджалі (і вось ужо дзе разгул фантазіі), што нібыта мужам яе з'яўляецца вуж, прычым не ўсякі, а самы вялікі, напэўна, цар вужоў. Такая жаба магла і не зачапіць чалавека, калі ён не зрабіў ёй нічога дрэннага. Але калі хто-небудзь яе зачэпіць, то тады яна абавязкова адпомсціць.

    Нібыта «бачылі», што калі нехта з людзей ударыў жабу палкай, то яна «падымалася на ногі» і скакала на таго, хто яе пакрыўдзіў, кусаючы яго зубамі. Асабліва павінны былі асцерагацца ад нанясення шкоды жабе цяжарныя жанчыны і іх мужы, бо паводле павер'я ў такіх бацькоў у пакаранне народзіцца дзіця-вырадак і гэта кара будзе цягнуцца ўсё жыццё. Усюды ў Беларусі калісьці верылі, што папараць - гэта адвечнае прыстанішча рапухі, жабы-вядзьмаркі.

    Таму і свята Івана Купалы таксама лічылася святам гэтай амфібіі. Многія з людзей сцвярджалі, што бачылі, як вялізная зялёная рапуха з доўгімі валасамі скакала да купальскага агню і, кінутая нейкім жартаўніком у касцёр, не згарэла ў ім, а як ні ў чым не бывала выскачыла з яго. Тады ёй адсеклі лапку... Раніцай выявілася, што ў найбліжэйшай вёсцы старая, якую не раз абвінавачвалі ў вядзьмарстве, ходзіць з перавязанай рукой.

    Значыць, гэта яна скакала, каб паглядзець на вясёлыя купальскія карагоды, паслухаць звонкія песні вясковых дзяўчат і хлопцаў. У таго чалавека, які кінуў рапуху ў касцёр, рукі пасля гэтага пачалі сохнуць і сам ён моцна захварэў... Каб выратавацца ад злой рапухі-чарадзейкі, рэкамендавалася ў двары перад хатай у ноч на Івана Купалу раскласці невялічкі агеньчык, які нібыта адпалохваў рапуху. Рабілі гэта ў асноўным людзі пажылыя, «умелыя», як іх называлі ў народзе.

    Супраць «цялячай жабы» касцёр палілі перад хлявом, дзе стаяла свойская жывёла. У некаторых раёнах Беларусі ў гэты агонь кідалі скурку вужа, якую заўсёды прыхоўвалі на такі выпадак. Такія забабоны і легенды гэтага часу захаваліся ў памяці жыхароў многіх раёнаў Беларусі. Яны сведчаць пра багатае паганскае мінулае нашых продкаў.

    Значнае месца ў фальклоры адведзена і вужам. Яны былі істотамі таямнічымі, здольнымі, паводле ўяўленняў нашых далёкіх продкаў, уздзейнічаць на лёсы людзей: аддзячваць і караць, узнагароджваць і мілаваць. Дарэчы, такія адносіны да іх назіраліся не толькі ў старажытных беларусаў, але і ў многіх іншых народаў. Людзі лічылі, што вуж сам па сабе з'яўляецца прамым параджэннем Зямлі.

    У той час, як усе жывыя істоты нараджаюцца звычайным шляхам, стварэнні, якіх даследчыкі-міфолагі называюць хтоначнымі (ад грэчаскага хтон - зямля), з'яўляюцца на свет прама з глебы, змочанай апладняльным дажджом. Нават вялікі Плутарх быў цвёрда ўпэўнены ў тым, што жабы і мышы, вужы і гадзюкі (змеі) самі па сабе нараджаюцца з марскога ілу. Таму вужам пакланяліся як істотам, ад якіх залежала ўрадлівасць зямлі. У іх бачылі пасланцоў добрых багоў і звярталіся да іх з малітвамі аб дажджы, добрым ураджаі, а часам і аб простым чалавечым шчасці. Выявы гэтых рэптылій ужо самі па сабе лічыліся свяшчэннымі.

    Так, на тэрыторыі Старажытнай Русі ў 12-15 ст. былі ва ўжытку абразкі - засцярогі, якія па характэрнай змеегаловай форме атрымалі назву «змеевікі». На другім баку такіх падвесак звычайна знаходзіліся сімвалы хрысціянскай веры. Часам тут жа трапляліся «ўсемагутныя» надпісы-заклінанні. Але пакуль што сімвалічны сэнс змеегаловай кампазіцыі не да канца зразумелы. Даказана, што падобныя амулеты бытавалі і ў іншых рэгіёнах распаўсюджання хрысціянскай культуры.

    У гістарычных дакументах захаваліся ўспаміны відавочцаў пра свяшчэнныя месцы, дзе язычнікі-славяне пакланяліся вужам. Прычым жылі вужы па суседстве з магутнымі шматвяковымі дубамі - прыстанішчам бога Перуна (Перкунаса). Так, у «Жывапіснай Расеі» (т.3) чытаем наступнае: «... у 1413 г. Ягайла з Вітаўтам у сваёй прысутнасці загадалі патушыць нязгасны агонь, знішчыць свяшчэнных вужоў і разбурыць алтар Перкунаса».

    На тэрыторыі Беларусі ў ваколіцах г. Кобрын (Берасцейская вобласць) забойства чорнага вужа і зараз лічыцца сярод сялян вялікім грахом, які амаль немагчыма замаліць перад усявышнім. Аднак у некаторых месцах зафіксаваны і адмоўныя адносіны да вужа. Нават у Бібліі адзначана, што чалавеку, які заб'е хоць аднаго гада (не ўдакладнялася - вужа ці гадзюку), адпускаецца сорак звычайных грахоў.

    Гэта знайшло адлюстраванне і ў народных замовах, якія так і называліся «Ад вужа», «Ад вужовага ўкусу». Вось адна з іх: На сінім моры, на востраве, стаяў дуб. На тым дубе дванаццаць вужоў-мужоў. Мужы-вужы вынімайце свой яд, То вас Ісус Хрыстос паб'е, У кучу складзе і сінім агнём падпячэ, Па чыстым полі, па цёмным лесе Пылок разнясе.

    А вылечыць чалавека, якога быццам бы ўкусіў вуж, можна толькі пры наступных умовах: «Калі ўкусіў вуж, неабходна тэрмінова (да заходу сонца або пакуль ён не дапоўз да вады і не напіўся) дапамагчы чалавеку, інакш ён памрэ». Тут вужу прыпісвалі якасці гадзюкі. З даўніх часоў у беларускім народзе існуе павер'е, што восенню /27 верасня/ «змеі ў вырай ідуць» - гэта значыць вужы, гадзюкі і іншыя гады збіраюцца ў велізарныя клубкі. Пераплятаюцца яны так цесна, што немагчыма разабрацца, дзе галава, дзе хвост кожнага з іх. Сцвярджаюць таксама, што гэтыя рэптыліі ўзлазяць на дрэвы і адтуль развітваюцца з навакольнай мясцовасцю да будучай вясны.

    Спаўзаюцца яны ў асноўным у дубовыя гаі. Пасля гэтага яны распаўзаюцца па сваіх норах на перыяд зімовай спячкі. На ўспрыманне людзей зборышчы рэптылій аказваюць асабліва моцнае ўздзеянне. Б.А.Рыбакоў піша: «У славян вядомы два змяіныя святы на год, якія дзеляць яго на дзве амаль роўныя часткі: адно з іх звязана з адыходам змей пад зямлю /14 верасня па старым стылі/, а другое - з веснавым з'яўленнем іх на зямлі /25 сакавіка/.

    Пасля 25 сакавіка змеі як бы пачынаюць удзельнічаць у сельскагаспадарчым цыкле, дапамагаючы чалавеку вымольваць дождж. З сезонным «паміраннем» і аджываннем змей у фальклоры розных народаў звязана шмат павер'яў і казак. Да рытму асенне-зімовай спячкі і веснавога абуджэння змей варта дадаць і рытм штосутачнага знаходжання ў норах і выпаўзанне на паверхню». Калі «гады» накіроўваюцца ў «вырай», то наперадзе іх выступаюць цары, адметнай рысай якіх - залатая карона на галаве.

    Калі такую дзіўную працэсію выпадкова бачыў чалавек, то ён павінен быў разаслаць перад змяіным царом чыстую белую хустку; цар звычайна ў знак удзячнасці за гэта пакідаў на хустцы залатую карону, якая ззяла. Чалавек, які атрымаў у спадчыну карону змяінага цара, станавіўся прарокам і мог прадбачыць тое, што іншым людзям недаступна.

    А.Афанасьеў пісаў: «У Беларусі і Летуве расказваюць пра незвычайную прыгажосць цара-змея, пра цудоўныя пералівы фарбаў на яго скуры і пра алмазны грабеньчык на галаве; калі стануць яго даганяць, то ён выдае жудаснае шыпенне, і імгненна з усіх бакоў імчацца натоўпы вужоў на яго абарону - і тады гора крыўдзіцелю. На Ўкраіне думаюць, што цар-вуж ці цар-змяя адрозніваюцца ад простых гадзюк сваёй велізарнасцю і маюць на галаве залатыя рожкі, якія свецяцца.

    Пры сустрэчы з ім у лесе патрэбна пакласці на дарозе чырвоны пояс або хустку, убачыўшы чырвоны колер, ён скідвае свае залатыя рожкі, хто здолее захапіць іх, той будзе і здаровы, і шчаслівы, і багаты; багаты - таму што яму будуць даступны ўсе скарбы. Расказваюць яшчэ, што ў цара-змея два залатыя рогі, авалодаўшы, якімі патрэбна закапаць іх пад двума яшчэ не распушчанымі дубамі, адзін дуб засохне, а другі пакрыецца зелянінай; рог, закапаны пад першым дрэвам - нешчаслівы, нясе смерць, а закапаны пад другім - шчаслівы, здольны ажыўляць».

    І яшчэ аб адным цікавым факце з народнай міфалогіі паведамляе А.Афанасьеў: «Як хутка надыдзе восень, змеі збіраюцца каля свайго цара, які размяркоўвае іх на змяішчы - месцы, логавішчы, дзе яны павінны правесці зіму. З кожнай змяінай чарадой цар адпускае па галоўнаму змею, які кладзецца ў сярэдзіне, а іншыя размяшчаюцца вакол яго.

    Тое ж самае робіць і цар са сваёй світай, якая складаецца са змей, якія маюць на хвастах званочкі». На змяішчы, паводле народных крыніц, не дапускаюцца толькі тыя рэптыліі, якія на працягу лета ўкусілі каго-небудзь, і за гэта яны асуджаны на павольную, пакутлівую смерць. На месцы, дзе зімуюць змеі, у самай сярэдзіне, каля старэйшага змея ляжыць камень-алатыр, палізаўшы які гэтыя жывёліны бываюць на працягу ўсёй зімы сытымі і дужымі.

    Паводле іншага народнага падання, вуж можа абагаціць чалавека, які дае яму ежу. Для гэтага патрэбна толькі знайсці яйка, якое знясе певень. А здараўся такі цуд (калі певень знясе яйка) адзін раз за сем гадоў. Гэтыя захапляльныя па сваім змесце легенды знайшлі адлюстраванне і ў мастацкіх творах беларускай літаратуры.

    Максім Багдановіч пісаў аб гэтым у сваім вершы «Змяіны цар». Янка Купала ў вершы «Дзе ні вылеці з няволі...» падкрэсліваў цудадзейныя магчымасці вужоў, іх схільнасць да варажбы, чорнай магіі: А на пустцы апаўночы Ведзьмы, чэрці пяюць, граюць, То смяюцца, то рагочуць, Знахароў-вужоў склікаюць.

    У паэта Анатоля Сыса таксама ёсць верш пад назвай «Змяіны цар». У ім аўтар падкрэслівае магутнасць, прыцягальную таямнічасць міфалагічнага вобраза: Мой гаспадар Змяіны Цар, ты ведаеш, як словы над вогнішчам купальскіх чар складаюцца ў замовы... Так званую «карону» людзі зрэдку заўважалі на галовах змей, якія не паспелі поўнасцю пераліняць.

    А калі прыняць да ўвагі тую акалічнасць, што на ранішнім сонейку, ды яшчэ на роснай траве гэта «карона» пераліваецца, то безагаворачна верылі ў тое, што гэта сапраўдны змяіны цар і яму абавязкова патрэбна пакланяцца і падпарадкоўвацца, інакш - не здабраваць! Асабліва шмат легенд, у якіх расказваецца аб розных цудоўных магчымасцях вужоў, існуе на Палессі, дзе, паводле сцвярджэнняў, якія дайшлі да нас з вуснапаэтычнага эпасу, у балотах жылі чэрці і іншыя нячыстыя істоты, а розныя сарокі, вароны, гады ім прыслужвалі.

    Але ў народзе жыве нямала вусных расказаў, у якіх вуж паказаны як паўчарадзейная істота, зачапіўшы якую можна наклікаць на сябе гнеў вужоў, трапіць да іх у няміласць. Даволі часта можна пачуць цікавыя гісторыі пра хатніх вужоў. З іх вынікае, што жылі гэтыя рэптыліі ў хатах або свірнах, гаспадыні заўсёды кармілі іх свежым малаком і ні ў якім выпадку не выкідвалі з хаты галоднымі, бо тады на дом магла абрушыцца вялікая бяда. Е.Раманаў сцвярджаў: «Пражыванне вужоў у падполлі або пад печчу прыносіць дому багацце, і іх па магчымасці берагуць, а часам іх нават і ахоўваюць.

    Тлумачыцца гэта тым, што вужы знішчаюць мышэй. Мышы ж, як вядома, з'явіўшыся ў доме і грызучы падлогу, прадказваюць галечу, голад». Часам вужы падпаўзалі да стала, за якім абедалі людзі, тады і ім, як паўнапраўным членам сям'і, налівалі ў місачку, што на такі выпадак заўсёды стаяла пад сталом. У некаторых вёсках сцвярджаюць нават, што ў кожным доме жывуць дзве вялікія змяі: акружаныя дзецьмі, яны з'яўляюцца таямнічымі прадстаўнікамі сям'і гаспадара.

    Калі будзе забіты змей-самец, то ў хуткім часе памрэ гаспадар дома, а калі самка - то смерць спасцігне гаспадыню. Змеі гэтыя ахоўваюць дом і ўладанні, якія яму належаць, ад няшчаснага выпадку і клапоцяцца, каб усё было захавана. Змей жыве пад печчу ці пад парогам хаты, і таму ніхто не асмельваецца калоць дровы на парозе, каб не забіць выпадкова змея. Сельскія жыхары да гэтага часу лічаць шчаслівай прыкметай, калі ў хаце пасяліўся вуж і ахвотна ставяць для яго малако, забіць такога вужа - велізарны грэх!

    Разнастайныя гісторыі сведчаць аб тым, што жылі гэтыя хатнія вужы ў дружбе з людзьмі. Расказвалі таксама, што вужы маглі «даіць» кароў, прыстасаваўшыся рабіць гэта перад самым прыходам гаспадыні. Старыя людзі з удзячнасцю ўспамінаюць пра вужоў-пастухоў, якія не давалі каровам разыходзіцца ў розныя бакі поля, зганяючы іх у адно месца.

    Вядомы і такі расказ: «У селяніна-палешука ў доме жыў хатні вуж. Кармілі яго малаком. З хаты заўсёды выносілі пагрэцца на цёплае сонейка і ніколі не клаліся спаць, пакуль ён не прыпаўзаў на сваё месца пад печчу. Дзеці таксама вельмі прывыклі да яго і гулялі з ім, як з жывой цацкай. Гаспадар смела пакідаў дзяцей на свайго «хатняга слугу», ведаючы, што ён не пусціць іх далёка ад дому. Аднойчы ўсе дарослыя паехалі на балота грэбці сена, а дома засталіся толькі малыя і іх стораж - вуж.

    Перад абедам яны гулялі з вужом у пяску. І раптам той невядома ад чаго захваляваўся і пачаў шыпець на іх, адганяючы ў бок хаты. Дзеці спачатку не зразумелі, чаго ён хоча, пакуль не заўважылі недалёка ад сябе вялікую гадзюку, якая паўзла да самага маленькага з іх. Яшчэ імгненне і... Але ў гэты момант на гадзюку напаў вуж, паміж імі пачалася бязлітасная барацьба. Дзеці за гэты час паспелі адбегчы ў двор, з нецярпеннем чакалі свайго абаронцу.

    Доўга вужа не было. Нарэшце яны ўсё ж такі заўважылі яго. Увесь паранены, пакусаны, ён чуць поўз, але па-ранейшаму пагрозліва шыпеў, як бы папярэджваючы дзяцей, каб яны не падыходзілі да яго, а схаваліся да прыходу бацькоў. Ён прыпоўз на сярэдзіну двара, скруціўся ў калечка і дайшоў... На месцы гэтага незвычайнага паядынку не на жыццё, а на смерць гаспадар знайшоў мёртвую гадзюку, якая па сваіх памерах была намнога большай, чым хатні вуж» (Пінскі раён, в. Чухава).

    У некаторых народных легендах захавалася самабытная вера беларусаў у тое, што вужы нібыта сапраўды з'яўляюцца пасланцамі багоў і прыйшлі на зямлю з нябёсаў. Аб гэтым можна даведацца з легенды «Вужовы камень»: «Ад вёскі... на адлегласці дзвюх вёрст было ўзвышша ля дарогі, на ім ляжаў вялізны Вужовы камень.

    Старыя людзі так аб ім расказвалі. Аднойчы летам у ціхую пагодлівую ноч ляцеў, пырскаючы агнём, вуж з поўначы на поўдзень, нёс з сабой шмат золата і серабра грэшніку, які адпісаў душу чорту. Бачылі гэта падарожнікі і работнікі, ідучы з паншчыны. Раптам адкрылася неба, свет вялікі разліўся, людзі, молячыся, паваліліся на зямлю, а вуж, выцягнуты нябеснымі косамі, упаў на ўзвышша і ператварыўся ў камень.

    Скарбы - золата і серабро, якія вуж нёс з сабой, там жа на месцы пайшлі ў зямлю, і з таго часу з'яўляліся ў розных месцах узвышша ў розных праявах. Адны бачылі на камені жанчыну, якая плакала і выцірала слёзы хустачкай, палаючай агнём, іншыя, позна ідучы дарогай, бачылі карлікаў тоўстых, як бочка, іншым бачыліся чорныя казлы, якія з зямлі скакалі на камень, а з каменя на зямлю, і шмат іншых цудаў.

    Гаварылі, што, калі хто-небудзь асмеліцца пераначаваць каля Вужовага каменя, той дастане ўсе схаваныя скарбы». Верагодна, просты метэарыт, які вогненным змеем на вачах у людзей праляцеў цераз усё неба і ўпаў на зямлю, асацыіраваўся ў свядомасці з вобразам усемагутнага свяшчэннага вужа, пасланца нябёсаў.

    Часам у фальклорных творах вужы выступаюць таксама як уладары воднай стыхіі, якая з'яўляецца іх родным домам. І там, пад вадой, перавегнуты ў такую агідную істоту нейкай зайздрослівай ведзьмай або іншай нячыстай сілай вуж ператвараецца ў прыгажуна-малайца, які валодае незлічонымі скарбамі. Ёсць некаторыя іншыя жанры вуснапаэтычнай творчасці, у якіх захаваліся рысы пакланення нашых далёкіх продкаў вужам.

    Напрыклад, у беларускіх казках вобраз вужа ў многім пераклікаецца не са звычайнай рэптыліяй, а хутчэй з мудрым, кемлівым падказчыкам, які ў любой сітуацыі можа прыйсці на дапамогу людзям, знайсці аптымальны выхад у цяжкай жыццёвай сітуацыі. У іншых выпадках вуж здольны і на злосныя дзеянні, накіраваныя ў асноўным супраць чалавека, нават супраць таго, хто толькі што выратаваў яго ад вернай смерці.

    Такая сцэна сустракаецца ў беларускай народнай казцы «Як ліс выратаваў чалавека ад вужа»: «Ідзе сабе чалавек дарогай, паглядвае, бачыць, вуж пад каменем прывалены, толькі галава наверсе круціцца, і не можа вылезці. Як убачыў чалавека, так і кажа: - Вызвалі мяне, чалавеча, адсюль! Чалавек злітасцівіўся над ім, падсадзіў кол пад камень, прыпадняў, і вуж вылез.

    Ідзе чалавек далей па дарозе, чуе нешта прахладнае на шыі, памацаў - а гэта вуж абкруціўся вакол шыі!

    Пытаецца ў яго:

    - А гэта што?

    - А я табе заплачу так: ты мяне вырвтаваў, а я цябе задушу...»

    У гэтым выпадку вуж увасабляе самыя адмоўныя якасці чалавечага характару - вераломства, бяздушша, жорсткасць. Такі казачны персанаж за дабро, ласку плаціць злом, насіллем. Прыведзеныя вышэй прыклады сведчаць аб тым, што ў некатарых месцін Беларусі па-ранейшаму працягваюць шанаваць вужоў, забараняюць знішчаць іх, бо баяцца гэтым самым наклікаць на сябе бяду.

    У беларускім фальклоры паняцці «змяя» і «гадзюка» не раздзяляліся, а выступалі як адзіны вобраз і рэдка надзяляліся адмоўнымі рысамі, сярод якіх пераважалі каварства, здрада, уменне дзейнічаць знянацку і інш. Само паходжанне гадзюк, як і іншых рэптылій, не вельмі зайздроснае. Вось як пра гэта расказвае легенда: «Даў Бог чалавеку завязаны мяшок і кажа: «Схадзі, чалавеча, занясі ў балота і закапай, толькі ж глядзі не развязвай!»

    А чалавечая натура заўсёды цікаўная. Мучыўся, мучыўся чалавек і не вытрымаў. А як толькі прыадкрыў мяшок, выскачылі адтуль усе гады, уся нечысць і распаўзлася па зямлі. Даведаўся пра гэта самаўладдзе Бог, раззлаваўся і вырашыў пакараць чалавека. «Будзеш, - кажа, - ты ўвесь век, пакуль зямля стаіць, буслам, а як пераловіш усю нечысць, зноў чалавекам станеш.

    А калі хочаш, прасі зараз, можа і злітуюся». Не захацеў чалавек кланяцца Богу, так з тае пары і ходзіць, бедалага, ды сабе пад ногі прыглядаецца, шукае, дзе паўзе вуж, слізняк, гадзюка». Аднак падобнае тлумачэнне міфалагічнага вобраза змяі надта прамалінейнае. Агульнавядома, што небяспечных для жыцця чалавека жывёл, у тым ліку і рэптылій, старажытныя людзі часта малявалі на амулетах для адпуджвання злых сіл (успомніце амулеты-змеевікі, якія ўжо ўпаміналіся).

    Змяя, якая ахоўвае чашу жыцця, - так можна растлумачыць і медыцынскую эмблему. Чаша самаахвярнага подзвігу, чаша яду, выпітая ў імя міру, ужо тысячу гадоў азарае міфы самых розных народаў. Не менш вядомы і вобраз чашы, напоўненай «жывой вадой» (у беларускіх казках гэта таксама вельмі пашыраны вобраз), - напоем бессмяротнасці.

    Змяя ў міфалогіі звычайна звязвалася з уяўленнямі аб першапачатковым хаосе, «першасным акіяне», з часоў матрыярхату змяя сімвалізавала жаночы пачатак, а з ім і скрытую мудрасць. Чаша таксама выступала сімвалам мацярынскага ўлоння, якое захоўвае субстанцыю вечнага жыцця, вечнага адраджэння. Успомнім вядомы біблейскі міф, што менавіта змяя спакусіла першую жанчыну Еву, а тая ўжо ў сваю чаргу «ўзялася» за Адама.

    Такім чынам, чаша, абвітая змяёй, уяўляе сабой трохкратны «жаночы сімвал»: чаша, змяя і «жывая вада». На тое, што ў побыце розных народаў быў распаўсюджаны змяіны ўзор, указвае акадэмік Б.А.Рыбакоў: «Змяіны ўзор амаль паўсюдна: спіралі змей абвіваюць масіўныя грудзі на сасудах і на крышках да іх, змеі складаюць аснову татуіроўкі статуэтак, змеі з'яўляюцца адным з элементаў, што ўтвараюць славутую трыпольскую спіраль.

    Часам на сасудзе на відным месцы змяшчаецца выразная выява змяі як асобнага сімвала, часта мы бачым парныя выявы змей». Частка павер'яў звязана з укусамі змей. У старажытнасці мелі хаджэнне народныя рэцэпты, якія нібыта дапамагалі ад іх. Так, напрыклад, жыхары некаторых населеных пунктаў Палесся расказваюць, што выціснуты з клубняў бульбы сок дапамагае чалавеку, які пацярпеў, лепш за ўсякую медыцынскую сываратку.

    У іншых выпадках людзі адзначалі, што калі на іх вачах гадзюка ўкусіла чалавека, то ён тут жа нарваў балотнага моху, зрабіў самакрутку, закурыў і болевая пухліна да вечара па сабе прайшла. Найбольш дасведчаныя знаўцы народнай медыцыны пераканаўча сцвярджаюць, што няма лепшага зелля, чым сама ж засушаная і размолатая ў дробны парашок змяя.

    Праўда, падкрэслівалі яны, ад укусу гадзюкі дапамагае толькі лякарства, прыгатаванае з самой гадзюкі, а ад укусу іншай змяі, натуральна, прыгатаванае з такой самой рэптыліі. У Брагінскім раёне Гомельскай вобласці існуе паданне, у якім ідзе гаворка аб змяіным зеллі: «У аднаго мужыка была вельмі прыгожая і разумная жонка, але нечакана здарылася няшчасце: яна аслепла.

    Муж хутка зноў ажаніўся і прывёў у сваю сям'ю другую жанчыну. Праўда, былую сваю жонку не выгнаў з дому, дазволіў ёй некатары час пажыць яшчэ са сваімі дзецьмі. Новай жонцы такі паварот справы не вельмі спадабаўся. Аднойчы, калі яны збіраліся ехаць у госці, яны прапанавала мужу налавіць гадзюк, дробна іх пакрышыць, зварыць і даць гэту смяртэльную страву хворай жонцы.

    Так і зрабілі. Калі яны на наступны дзень вярнуліся дадому, то ўбачылі, што ў агародзе нехта поле грады. Падышлі бліжэй і аслупянелі - гэта была сляпая... Атрымалася, што смяртэльная страва, якую яны так старанна рыхтавалі са злымі задумамі, паўплывала наадварот цудадзейна - вылечыла сляпога чалавека».

    І ўсё-такі многія людзі спадзяваліся не на лекі і лекараў, а на замовы, якія ў велізарнай колькасці бытавалі сярод простага люду і зачастую так і называліся - «Ад змяінага ўкусу». У большасці выпадкаў замовы былі кароткімі і даволі прымітыўнымі. І тут ужо можна гаварыць не аб усемагутных таямніцах слова, а хутчэй аб традыцыйным «механічным» нашэптванні: Іду ў лес, ламаю траву, Кідаю налева, направа, назад І змяі на вочы.

    Або вось такі пагрозліва-напамінальны варыянт: Змяя-векавуха, Бойся гішпанскага духа, Арданскай вады І святой каляды. Яшчэ да таго, як увайсці ў лес або ступіць на луг, наіўны чалавек запалохваў «гадаў» рознымі пакараннямі, якія, на яго думку, маглі аказаць чароўнае ўздзеянне. І баялася «змяя-векавуха» трох рэчаў: «гішпанскага духу», «арданскай вады» і «святой каляды». У некаторых выпадках пагражалі яшчэ і тым, што яе цела пасля смерці не прыме «маці сыра зямля», і гэта пагроза ў вуснах старажытнага чалавека была, напэўна, самай страшнай - для яго ж само слова «зямля» было святым.

    У пацвярджэнне гэтага тэкст замовы: Гадзіна земляная, вадзяная, Сляпні і вужы, змеі і вужакі, Ярыца-пераярыца! Аддайце і вазьміце сваю жаласць і ярасць. Калі не аддасцё сваёй жаласці і ярасці, То не будзе вам збудзішча ні пад кустом, Ні пад лістом, ні пад карэннямі. Сонца і яркі месяц не будуць вам свяціць, І не будзе прынімаць вас сыра маць зямля.

    Паводле народнага павер'я, «змеі маюць сваю каралеву, якая носіць на галаве залатую карону і здымае яе толькі ў дзень святога Пятра і Паўла, адпраўляючыся купацца ў крыніцы, або калі пасцелюць белую хустку і паставяць для яе малако». Страта кароны для змяінага цара (каралевы) раўназначна страце жыцця.

    Так як і вужы, змеі збіраюцца каля сваіх царыц на зімоўку, не прымаюць яны ў сваю кампанію толькі тых змей, якія на працягу летняга сезона кагосьці ўкусілі, - такая гадзюка асуджаная на верную смерць. За забойства змяі-царыцы чалавек можа жорстка паплаціцца, і ў народзе з гэтай нагоды ходзіць нямала легенд.

    Адна з іх распавядае: «На хутары, у рове, дзе расла маліна, вадзіліся вужы. Яны не чапалі жыхароў хутара. У вужоў была гадзюка-маці. Гаспадар забіў яе. У гэту ж ноч вужы з'елі гаспадарскую карову. Потым з'елі трох свіней. У калодзеж напусцілі яду. Тры гады людзі жылі з імі і мучыліся. Хутар разарыўся, і ўся сям'я пераехала на новае месца. Не чапай вужоў, і яны не зачэпяць». А здарылася гэта нібыта да вайны ў в. Станькава Рагачоўскага раёна.

    Паводле аднаго з расейскіх павер'яў, хто зловіць белую змяю, старэйшую над усімі змеямі і, забіўшы, натопіць з яе сала, а потым памажа гэтым тлушчам свае вочы, той нібыта атрымае магчымасць бачыць скрытыя пад зямлёй скарбы. Белая змяя ў дадзеным выпадку асацыіруецца з царэўнай змяёй. У Летуве да нашых дзён старыя людзі сцвярджаюць, што свечка, зробленая з сала змяі ці вужа, прыносіць свайму ўладальніку вялікае шчасце.

    Паводле старажытнага беларускага павер'я, хто жадае выклікаць дождж, той абавязкова павінен забіць вялікую белую змяю і павесіць яе на бярозе. Гадзюкі, як і вужы, вельмі любяць малако, і таму ў народзе прыпісваюцца ім розныя каверзныя выпадкі. А.Афанасьеў прыводіць такі прыклад: «Адна маці, адпраўляючыся ў поле, адводзіла сваё дзіця ў сад і пакідала яму збан з малаком; дзіўным здавалася ёй тое, што як бы шмат ні давала яна малака - збан заўсёды апаражняўся дачыста; вырашыла паглядзець, што б гэта азначала?

    І вось што ўбачыла: выпаўзла з сцяны змяя і разам з дзіцем узялася за малако, а калі гаршчок апусцеў - лягла да дзіцяці на калені і стала гуляць з ім». Нярэдка ў народзе сцвярджалі, што змяя, калі кормячая маці спіць, можа непрыкметна і нячутна высысаць у яе з грудзей малако. Змяінаму малаку прыпісвалі дзіўныя ўласцівасці: ім нібыта без цяжкасцей спальваюць лясы, разбураюць горы, узводзяць перашкоды. Пацвярджэннем гэтага з'яўляецца замова, запісанная А.Афанасьевым: «У маіх вузлах сіла магутная, сіла магутная змяіная схавана ад змея двунадзесяцьгаловага, таго змея страшнага, што прылятаў з акіян-мора, з вострава Буяна, з меднага дома, таго змея, што забіты двунадзесяць багатырамі пад двунадзесяць мурамскімі дубамі.

    У маіх вузлах зашыты змяіныя галовы». «Зашыты змяіныя галовы» - гэта таксама частка своеасаблівага старажытнага абраду. Нашы далёкія продкі насілі на грудзях у выглядзе амулетаў засушаныя галоўкі забітых змей. Сяляне лічылі, што гэтыя амулеты дапамагаюць засцерагчыся ад ліхаманкі, а вось для аховы ад чараў і розных недамаганняў змяіную галоўку завязваюць на нацельны крыж.

    Хто носіць пры сабе язык, адрэзаны ў жывой змяі, той будзе вельмі дужы, непераможны ў паядынках, яму будзе спадарожнічаць вялікая любоў і ўдача. Калі знятую з жывой змяі скуру ператварыць у попел, то гэта будзе, на думку вясковых знахароў, незаменнае лякарства, калі гэтым жа попелам пасыпаць галаву - ворагі будуць не толькі паважаць, але і баяцца.

    Вядомы выпадкі, калі забойствам змяі стараліся адгарадзіцца, уратавацца ад падзяжу жывёлы. У такія моманты забівалі змяю, выпускалі з яе ў збан кроў, кіпяцілі яе разам з дзёгцем і прыгатаваным зеллем мазалі вароты, каб прагнаць нечаканую напасць. Калі ў царэўны-змяі адсекчы галаву і пакласці ў правае вока гарошыну, думаў чалавек, то вырасце цудоўны плод; хто будзе насіць яго з сабой, той адразу ж стане невідзімкай, а калі з'есць яго, то стане разумець таямнічую мову птушак.

    Каб выйграць судовую справу, патрэбна забіць змяю, а яе язык засунуць пад ступню ў левы бот, і тады смела можаш накіроўвацца ў суд. У фальклоры многіх народаў захаваліся выразныя сведчанні рэлігійнага пакланення змеям. І рымляне, і грэкі шанавалі іх «як дамавых ахоўных духаў»; у Афінах каля нованароджанага дзіцяці клалі зробленую з золата змяю.

    Але паколькі ўяўленне аб сямейных і радавых пенатах было распаўсюджана на цэлыя гарады і вобласці, то меркавалі, што для кожнай краіны ёсць свая свяшчэнная змяя. У Афінах на акропалі ўтрымлівалася змяя, прысвечаная багіні-заступніцы гэтага горада; у час персідскай вайны, калі мядовы пірог, які штомесяц прыносілі гэтай змяі, застаўся няз'едзеным, афінскія грамадзяне былі ў адчаі, убачыўшы ў гэтым прадказанне таго, што горад падзе.

    Калі змеі з'ядалі прыгатаваную для іх страву, гэта служыла прадвесцем дастатку і шчасця на працягу цэлага года. У храме багіні ўрадлівасці Дэметры таксама ўтрымліваліся змеі. Старажытныя прусы вельмі любілі вялізную змяю, за якой абавязаны былі наглядаць жрацы; яна ляжала на каласах і харчавалася малаком.

    Праўда, патрэбна адразу ж адзначыць, што ў беларусаў глыбокага рэлігійнага шанавання гадзюкі не было. Яе баяліся, паважалі, але не абагаўлялі. І ў асноўным усе пажаданні, галашэнні, замовы датычылі паўсядзённага гаспадарчага боку чалавечай дзейнасці.

    Крыніца: http://slounik.org/149708.html




    Copyright MyCorp © 2019
    Конструктор сайтов - uCoz