ДЗЕДАВІЦА

ЕЖА
Меню сайту
Форма уваходу
Пошук
Сябры сайту
  • Официальный блог
  • Сообщество uCoz
  • FAQ по системе
  • Инструкции для uCoz
  • Статыстыка

    Анлайн усяго: 1
    Гасцей: 1
    Карыстальнікаў: 0

    ЕЖА

    А.Л.Тапаркоў

    ЕЖА, трапеза, жратва - прыём ежы, які мае паўсядзённы ці святочны характар. У славян, як і шматлікіх іншых народаў, трапеза абстаўлялася як своеасаблівым рытуалам, ахвярапрынашэннем, заклікана выявіць унутраную структуру калектыва і зацвердзіць салідарнасць яго чальцоў перад тварам вышэйшых сіл.

    Парадак рассаджвання вакол стала ва ўсходніх славян выяўляў субардынацыю сатрапезнікаў, адлюстроўваючы навочную мадэль полаўзроставай і сацыяльнай стратыфікацыі калектыва, прычым "верх" і правы бок, як правіла, азначалі больш высокую прэстыжнасць, а "ніз" і левы бок - ніжэйшую. Найболей ганаровым лічылася месца на чале стала, у чырвоным куце пад абразамі.

    Калі ў сям'і не было бацькі, тое яго месца займаў старэйшы жанаты сын, калі ж ён яшчэ не быў жанаты, тое вяршэнства прыналежала маці. Жанчыны, як правіла, пажылыя, маглі займаць ганаровыя месцы за сталом і падчас вызначаных абрадаў: кума на хрэсьбінах, хросная маці аднаго з маладых на вяселлі.

    Сачылі, каб гаспадар сядзеў не ў самым куце пад абразамі, а трохі адсунуўшыся, як бы пакідаючы месца для Бога, па беларускай прыказцы - "на куце сядзіць альба поп, альба дурань". Дагэтуль можна чуць тлумачэнне, што жанчыны не садзяцца ў чырвоным куце, бо яны "нячыстыя", г. зн. у іх бываюць месячныя.

    Па баках ад гаспадара садзіліся старэйшыя мужчыны, за імі - малодшыя, на самым ніжнім канцы стала - жанчыны, тыя з іх, каму бракавала месцы за сталом, елі "ў посудах" на краме ці поруч печы. Па паведамленні сярэдзіны 19 ст. з Беларусі, "жанчын частуюць... заўсёды пасля мужчын; ад лепшых страў якія рыхтуюцца ў меншай колькасці, ім дастаюцца адны рэшткі пасля мужчын, і яны імі задавольваюцца, не ставячы сабе гэтага ў крыўду".

    Вядомы і іншы спосаб рассаджвання: з аднаго боку - па старшынству мужчыны, з другога, насупраць іх,- жанчыны. У 16-17 стст. у рускіх гарадах жанчыны падавалі стравы на стол, а самі елі пазней. Па паведамленні П. Петрэя (1610-я гг.), "жонкам не дазваляюць мужыкі і абедаць з сабой: самі абедаюць ці адны, ці з гасцямі, а жонкі іх ў сваіх пакоях, з пакаёўкамі, і ніхто з мужчын не можа ўваходзіць туды. акрамя хлопчыкаў, прызначаных для іх прыслугі".

    У канцы 17 ст. такія парадкі яшчэ выконваліся ў шляхетных сем'ях. У адпаведнасці з уяўленнем пра Бога як "раздатчыка выгод" трапеза арганізуецца такім чынам, каб прадставіць ежу, якая падаецца кухаркай, як дарункі, выходныя ад Бога. У канчатковым рахунку трапеза паўстае як своеасаблівы абмен з Богам: за ежу, якая зыходзіць ад Бога сатрапезнікі аддаюць яму падзяку і выяўляюць сваю павагу.

    Гаспадар хаты, які займае месца на чале стала, пад абразамі, распараджаецца застоллем як бы ад імя Бога, які нябачна назірае за людзьмі і іх стаўленнем да яго дарункаў. Паводле веравання, шырока прадстаўленаму і ва ўсходнеславянскім фальклоры, і ў пісьмовай традыцыі, пры ежы прысутнічаюць добрыя і злыя духі - анёлы і чэрці.

    Праведныя, хрысціянскія паводзіны выклікаюць блаславенне анёлаў; грахоўнае, паганскае - праганяе іх ад стала, цешыць чарцей і падахвочвае іх умяшацца ў трапезу. Блізкай прысутнасцю нячыстай сілы тлумачацца шматлікія правілы народнага застольнага этыкету. Нельга стукаць лыжкамі, ад гэтага "нячысцік цешыцца" і склікаюцца на абед "злыдні ".

    Нельга пакідаць лыжку так, каб яна абапіралася ручкай на стол, а іншым канцом на міску: па лыжцы, як па масце, у міску можа пракрасціся нячыстая сіла, Па назіранняхм П. Петрэя. рускія "прывыклі часта хрысціцца і не возьмуць у рот ніякай стравы ці напоя, не перахрысціўшыся перш, думаючы, што тады страва і пітво бласлаўлёныя і абаронены ад усякай варажбы".

    На Русі ні ў якім разе не дазвалялася лаяць ежу. "Ці ашчэ хто ганьбіць мяса ядушчая і пітво пітушчая ў Закон Божыі... ды будзе пракляты",- абвяшчае старажытнарускі помнік "Ад апостальскіх запаведзяў" (рукапіс 14 - 15 стст.). Смакавыя якасці ежы, паводле "Домострою", залежаць не толькі ад майстэрства кухаркі, але і ад паводзін удзельнікаў трапезы.

    Калі ядуць з глыбокай павагай і ў маўчанні ці ведучы духоўную гутарку, то ежа і пітво бываюць у саладосць, а калі паганьбуюць іх, то яны нібы ператвараюцца ў адкіды. Трэба хваліць дарунак Божы і есць з падзякай, тады Бог пашле духмянасць і ператворыць гаркату ў саладосць. У традыцыйным побыце за ежу дзякавалі Бога, а не гаспадыню.

    Калі ж госць звяртаў словы падзякі гаспадарам, то тыя пераадрасоўвалі яго да чароўнага падаўца ежы: "Богу дзякуйце!" (украінскае). Па словах пажылой жанчыны з Гомельскай вобласці, "статкам заведуе сам Бог". Пасля ежы трэба казаць:

    "Дзякую Госпаду Богу  

    За хлеб і за соль, 

    За тваю міластыньку, 

    Што ты мне паслаў на стол".

    Найболей сакральнай ежай ва ўсходніх славян лічыцца хлеб. Уяўленні пра тое, што ён месціць у сабе шчасце і дабрабыт хаты, шмат у чым вызначылі правілы звароту з хлебам падчас ежы.

    Другім па сакральнасці прадуктам пасля хлеба ва ўсходніх славян была соль. Выраз "хлеб - соль" было абагульненай назвай пачастунка. Запрашэнне на "хлеб - соль" з'яўлялася формулай запрашэння на баль. Прыйшэўшага ў хату за якой-небудзь справай імкнуліся абавязкова пачаставаць хлебам - соллю, прычым адмовіцца лічылася надзвычай непрыстойным.

    Па прыказцы, "ад хлеба - солі і цар не адмаўляецца". Сумесная ЕЖА маладых у вясельным абрадзе, вядомая ў шматлікіх славянскіх народаў, азначае сабой іх уступ у інтымную сувязь. У народнай традыцыі выразна прасочваецца эратычная сімволіка ЕЖЫ.

    Падчас вяселля ў Пінежскім павеце Архангельскай губерні маладым падносілі кашу, якую нявеста ела, накрыўшыся хусткай, "як бы саромяючыся есць навідавоку": "Пацешна, што ў кашы, якая падаецца ў кубку маладым, робіцца на сярэдзіне лыжкаю некаторае паглыбленне, поўнае налітага масла; вось з яго бярэ кашу малады, сам есць і маладой падносіць".

    Па павер'ях, есць разам адзін кавалак хлеба дазваляецца толькі мужу з жонкай ці іншым блізкім людзям; калі жанчына даесць хлеб за мужчынам, то ён будзе за ёй бегаць, а калі мужчына за жанчынай - то наадварот.

    Літ.: Байбурин А.К., Топорков А.Л. У истоков этикета: Этнографические очерки Л 1990 С.133—160.




    Copyright MyCorp © 2019
    Конструктор сайтов - uCoz